Πατρινά και μη σχόλια στο «Ενάντια στη Θρησκεία» του Χρ. Γιανναρά!

Για πρώτη φορά άκουσα να αμφιβάλλει το Χρήστο Γιανναρά για τα λεγόμενά του χθες βράδυ στην Πάτρα, όσον αφορά τις φιλοσοφικές ή θεολογικές του βεβαιότητες. Ο Συγγραφέας και καθηγητής έχει προσφέρει πολλά στο θεολογικό, φιλοσοφικό και πολιτικό διάλογο. Θεωρώ ότι έχουν μια αξία,  διότι ανοίγουν δρόμους προβληματισμού κυρίως στο θεολογικό τοπίο.

Για άλλη μια φορά όμως θα τονίσω, ότι πολύ λίγο με συγκινούν οι πολιτικές του προσεγγίσεις, αφού έχουν ένα αριστοκρατικό – ολιγαρχικό χαρακτήρα, που δύσκολα θα αναιρέσει στα γηρατειά του.

Η ευκαιρία δόθηκε στην Πάτρα χθες βράδυ (18 Απριλίου 2008, 20.30 – 10.30), στο βιβλιοπωλείο Πρωτοπορία, Γεροκωστοπούλου 31, στην παρουσίαση του βιβλίου του Χρήστου Γιανναρά « Ενάντια στη Θρησκεία» εκδ. Ίκαρος.

Στο βιβλίο, για να μπούμε λίγο στο κλίμα, εισαγωγικά τονίζεται ότι:

«Η θρησκευτικότητα είναι, φυσική ανάγκη του ανθρώπου -ανάγκη ορμέμφυτη, ενστικτώδης. Ονομάζουμε φυσικές, ορμέμφυτες, ενστικτώδεις τις ανάγκες που δεν τις ελέγχει η λογική και η θέληση. Εμπεριέχονται, ως νομοτελειακές απαιτήσεις, στη λειτουργία της βιολογικής υπόστασης.

Η ψυχολογία συνοψίζει σε δύο τις ορμές που καθορίζουν, με χαρακτήρα αναγκαιότητας, την ψυχοσωματική βιοδομή του ανθρώπου: Μιλάει για ορμή αυτοσυντήρησης και για ορμή διαιώνισης. Η θρησκευτικότητα τεκμαίρεται ως έκφανση της ορμής για αυτοσυντήρηση. Ανήκει στα αντανακλαστικά που αναπτύσσει η ανθρώπινη φύση (στις αυτοματικές, ακούσιες ψυχοσωματικές αντιδράσεις) προκειμένου να συντηρηθεί στην επιβίωση.

Είναι η θρησκευτικότητα ανάλογη με την πείνα, τη δίψα, τον φόβο για την αρρώστια και την οδύνη, τον τρόμο μπροστά στον θάνατο. Γιατί; Μια πρώτη αιτιολόγηση, οπωσδήποτε σχηματική άλλα όχι αυθαίρετη, λέει: Ο άνθρωπος βλέπει να απειλούν την ύπαρξή του δυνάμεις ή παράγοντες που δεν μπορεί να ελέγξει. Οι δικές του φυσικές δυνάμεις δεν αρκούν για να αποτρέψουν την αρρώστια, την οδύνη, τον θάνατο. Καταφεύγει γι’ αυτό σε επινοήματα που του προσφέρουν ελπίδα προστασίας, αυθυποβολή σιγουριάς: Λογαριάζει σαν υπερ-φυσικές τις αιτίες των απειλών που η δική του φύση αδυνατεί να ελέγξει, και επιπλέον τις προσωποποιεί…»

Για το βιβλίο λοιπόν, έκαναν εισαγωγική παρουσίαση πρώτα ο Νίκος Παπαχρήστου, δημοσιογράφος της εφημερίδας “Καθημερινή” και κατόπιν ο Χρήστος Τερέζης, καθηγητής Φιλοσοφίας Παν/μιου Πατρών. Στη συνέχεια έκλεισε ο ίδιος ο συγγραφέας. Την συζήτηση συντόνισε η σύμβουλος επικοινωνίας και δημοσιογράφος Ζέττα Ζάχου στο Sky Πάτρας 89,4.

Ακολούθησαν έξι σχολιασμοί από το πυκνό ακροατήριο, που κατέληξαν και σε ερωτήματα στα οποία και απάντησε ο Χρήστος Γιανναράς. Χθες βράδυ λοιπόν η κουβέντα οδηγήθηκε στις σχέσεις που διέπουν το δίπολο θρησκευτικότητα – θεολογία. Ουδείς εκ των εισηγητών ή των 6 σχολιαστών αρνήθηκε την σχέση και την διαλεκτική αντίθεση μεταξύ των δυο φαινομένων.

► Ο Ν. Παπαχρήστου κατέθεσε προσωπικά βιώματα και προβληματισμούς, που εστιάστηκαν στο τέλος στο ζήτημα της σεξουαλικότητας με αφορμή το «σύμφωνα συμβίωσης».

► Ο Χρ. Τερέζης αντιμετώπισε το βιβλίο από ακαδημαϊκή σκοπιά, και το βρήκε αρκετά επιστημονικό και κριτικό, επομένως ζωντανό, ρηξικέλευθο και ενδιαφέρον.

► Μάλιστα ο συγγραφέας Χρ. Γιανναράς, έφερε ως παράδειγμα τη σχέση «έρωτα – ιδιοτέλειας» για να προσεγγιστεί πιο απτά το δίπολο. Στη ροή του λόγου ανέφερε και την θρησκειοποίηση των πολιτικών οργανισμών, αλλά δεν ήθελε ή δεν μπόρεσε να φέρει και από εκεί ένα αντίστοιχο απτό παράδειγμα.

► Εκεί που έγινε κριτική (Το Μανιτάρι του Βουνού έκανε τον πρώτο σχολιασμό, που οδήγησε σε δυο ερωτήματα) ήταν ο μη μανιχαϊστικός διαχωρισμός του διπόλου και η διαλεκτική τους σύνδεση. Το Μανιτάρι του Βουνού έθεσε το παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο κριτικάρισε ο συγγραφέας τη θρησκευτική όψη των τελευταίων Οικουμενικών Συνόδων.

► Στα πηγαδάκια φίλοι μου είπαν, πως ο σχολιασμός μου «απασφάλισε την χειροβομβίδα», που επρόκειτο να ακολουθήσει, αφού ο Χρ. Γιανναράς έκανε ένα βήμα πίσω από τα γραφόμενά του στο βιβλίο, μιλώντας για υποκειμενική ερμηνεία. Να σημειώσω ότι μια ελλειπτική αναφορά με σχόλιο και στο βιβλίο αυτό έγινε από Το Μανιτάρι του Βουνού, στις 20-11-2007, αφού είχα διαβάσει πρόσφατα το βιβλίο.

► Στην ανακοίνωση για την εκδήλωση τονίστηκε ότι: «… Το βιβλίο προσπαθεί να ξεχωρίσει τη θρησκευτικότητα από τη μεταφυσική αναζήτηση. Η πρώτη είναι ανάγκη ορμέμφυτη, ενστικτώδης, η δεύτερη είναι άθλημα ελευθερίας από αυτήν την αναγκαιότητα. Αυτός είναι ο λόγος που η θρησκεία έχει πανανθρώπινο και διαχρονικό χαρακτήρα, ενώ η μεταφυσική αναζήτηση χαρακτηρίζει πάντα τους λίγους. Όμως, κατά κανόνα, η μεταφυσική αναζήτηση είναι που παράγει πολιτισμό, όχι η θρησκεία, όπως δεν παράγει πολιτισμό και η οποιαδήποτε χρηστική επιστήμη.

Η γλώσσα της αναζήτησης δεν είναι η γλώσσα της Τέχνης και των φιλοσοφικών προτάσεων. Ως καίρια ιστορική πτυχή του προβλήματος αναλύεται στο βιβλίο η θρησκειοποίηση του εκκλησιαστικού γεγονότος…»

► Προσωπικά θεωρώ «πολιτικά» εύστοχο τον τίτλο του βιβλίου, αφού ξαναθέτει δυναμικά το ζήτημα της περιορισμένης δυναμικής της «θρησκείας», η οποία έχει τεθεί ποικιλοτρόπως σε κριτική, κυρίως από τα ρεύματα της λενινιστικής αριστεράς, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι όλες οι πολιτικές συσσωματώσεις αριστεράς, αναρχισμού, οικολογίας έχουν ήδη αποκτήσει «θρησκευτικό» χαρακτήρα.

Θα ήθελα να σημειώσω πως η χθεσινή συζήτηση αισθάνομαι ότι δικαίωσε την προσωπική επιλογή μου να βρεθώ και να συμμετάσχω σ’ αυτή την κουβέντα, αφού στα 50 μέτρα και την ίδια ακριβώς ώρα, σε διπλανό αίθριο χώρο άλλου βιβλιοπωλείου, γινόταν άλλη μια ενδιαφέρουσα συζήτηση (για τα κοινωνικά κινήματα, εισηγητές οι: Θαν. Τσακίρης και Μαρ. Πενταράκη).

Ο λόγος είναι ότι η χθεσινή κουβέντα έβαλε φιλοσοφικά και θεολογικά ζητήματα, που μπορούν να είναι στα υπό όψη μας και στα κοινωνικά ζητήματα, πέρα από τις προθέσεις του Χρήστου Γιανναρά.

► Τελειώνοντας θα σας δώσω αρκετά στοιχεία στο διαδίκτυο για όσες και όσους επιθυμούν μια παραπέρα εμβάθυνση:

1) Μικρή παρουσίαση του συγγραφέα, από την ΕΤ-1 στην εκπομπή «Ουδείς αναμάρτητος», 4/1/2008.

2) Συζήτηση του Χρήστου Γιανναρά με τον Παντελή Σαββίδη, στην Εκπομπή “Ανιχνεύσεις” της ΕΤ-3, με αφορμή το βιβλίο του «Ενάντια στη Θρησκεία», στις 28-03-2007.

Δείτε το πρώτο μέρος της εκπομπής:

Όλη την εκπομπή μπορείτε να την ακούσετε από τις ζεύξεις που προτείνονται στο αντίφωνο.

3) Ένα ενδιαφέρον άρθρο – συνέντευξη από τον Γιώργο Χρονά, με τίτλο «Το άσπρο άλογο Χρήστος Γιανναράς», τονίζοντας ότι «ακόμη δεν είχε στεγνώσει το μελάνι από την τρίτη έκδοση του βιβλίου του Ενάντια στη θρησκεία (Ίκαρος, 7η χιλιάδα), όταν τον συνάντησα στο σπίτι του. Αυτό είναι το 50ό βιβλίο του, σκέφτηκα, έπρεπε να είχε κουραστεί….), στο lifo.

4) Μια πρώτη εκτενή βιβλιοκριτική από τον ομοτ. Καθηγητή του Πανεπ. Αθηνών Παναγιώτη Μπούμη, με τίτλο: «Ενάντια στη θρησκεία και ενάντια εις τους Ιερούς Κανόνας;» στην «Άλλη Όψη», η οποία εστιάζει στον τρόπο που κριτικάρει του κανόνες της Εκκλησίας.

5) Μια δεύτερη βιβλιοκριτική από τον π. Σταύρο Τρικαλιώτη, η οποία έχει ορθές παρατηρήσεις, αλλά και πολλά συντηρητικά χαρακτηριστικά. Δημοσιεύθηκε αρχικά στον Ορθόδοξο Τύπο και αναδημοσιεύτηκε – με κάποια κριτικά σχόλια – στην oode.

6) Μπορείτε να διαβάσετε τα πρώτα σχόλια για την χθεσινή εκδήλωση, από ποστ που τη διαφήμιζε στο ιστολόγιο πατρινού καθηγητή panagiotisandriopoulos, από το οποίο πήραμε και την φωτογραφία του βιβλίου.

ΠΗΓΗ Φωτογραφιών της εκδήλωσης: Το Μανιτάρι του Βουνού.

UPDATE 20-04-2008, Ώρα 01.00:

Κάποιες λεπτομέρειες για τις τρεις εισηγήσεις μπορείτε να διαβάσετε στον

«Απόηχο Γιανναρά» από την Ιδιωτική Οδό!